Niepłodność - podłoże genetyczne i immunologiczne

Źródło: Żyjmy Dłużej, nr 09/2005

Marek Sitkowski



Przyczyny niepłodności o podłożu genetycznym i immunologicznym

Przyczynami niepłodności zasługującymi na odrębne omówienie są te, które wynikają z uwarunkowań genetycznych i immunologicznych. Są one poważne i często powodują trwałą niezdolność do posiadania własnego potomstwa.

Jedną z możliwych przyczyn niepłodności męskiej mogą być zmiany genetyczne (mikrodelecje) występujące na długim ramieniu chromosomu Y. Powodują one uszkodzenie genów odpowiedzialnych za powstawanie enzymów biorących udział w spermatogenezie (powstawaniu plemników).


Zespół Klinefeltera


Jedną z chorób o podłożu genetycznym może być tzw. zespół Klinefeltera. Podstawowa rola chromosomu Y, nawet w obecności więcej niż jednego chromosomu X, polega na powodowaniu wykształcania się jąder i rozwoju męskich cech płciowych. Obecność dwóch chromosomów X u dotkniętych chorobą chłopców powoduje nieprawidłowy rozwój jąder i zmniejszenie poziomu hormonu męskiego - testosteronu. Dojrzewanie rozpoczyna się o czasie, prącie rozwija się do prawidłowych rozmiarów, jądra jednak są mniejsze. Choroba nie predysponuje do rozwinięcia się skłonności homoseksualnych czy częstszych odchyleń seksualnych w porównaniu z populacją prawidłowych genotypowo mężczyzn (46, XY).
Prawdopodobnie najistotniejszym problemem skojarzonym z zespołem Klinefeltera jest azoospermia (brak wytwarzania plemników). Mimo, że w przypadku niektórych chorych prokreacja jest możliwa, większość dotkniętych chorobą mężczyzn oraz wszyscy osobnicy z kariotypem 47 - są niepłodni. Również układ chromosomów XXXY, XXXXY powoduje niedorozwój narządów płciowych, niepłodność, często lekkie upośledzenie umysłowe. Całkowity brak plemników w przypadku uszkodzeń genetycznych stanowi o niepowodzeniu wszelkich metod sztucznego zapłodnienia, choć według doniesień - co prawda głównie prasowych - urodziło się do dziś i żyje na świecie ok. trzydzieściorga dzieci, przy których poczęciu wykorzystano inne niż plemniki komórki - nośniki DNA. Do komórki jajowej wprowadzano spreparowane komórki innych kobiet! Istnieje więc potencjalna możliwość zastosowania podobnych metod z zastosowaniem męskiego materiału genetycznego innego pochodzenia niż z plemników.


Zespół Tunera



W przypadku kobiet mutacja genu BRCA1 i/lub BRCA2 silnie predysponuje do zachorowania na nowotwory piersi i jajnika. Te ostatnie mogą w efekcie końcowym doprowadzić do niepłodności. Utrata chromosomu Y w niektórych komórkach u potomstwa, tzw. mozaicym genetyczny, może prowadzić do niedorozwoju narządów płciowych. Może też sprzyjać urodzeniu dziewczynki z zespołem Tunera, które mają na poziomie komórkowym zaburzenia w chromosomach płciowych. Normalnie w komórkach żeńskich występują dwa chromosomy płciowe X. U niektórych dziewcząt z zespołem Turnera brak jednego z nich, w około 40% przypadków obecny jest jeden chromosom X z dołączonym materiałem z chromosomu Y lub obecne są dwa chromosomy X, ale jeden z nich wykazuje defekty. Dzieci z zespołem Turnera nie przechodzą prawidłowo okresu dojrzewania, a ich narządy płciowe, na przykład jajniki, są niedorozwinęte.




Zaburzenia układu odpornościowego


O niepłodności immunologicznej mówimy wtedy, gdy przeszkodą w zajściu w ciążę jest układ odpornościowy kobiety, który traktuje męskie nasienie jak zupełnie obce białko. Reaguje na jego obecność wysłaniem przeciwciał, atakujących i niszczących plemniki w śluzie szyjki macicy.
Badania diagnostyczne obejmują w tym przypadku analizę śluzu macicy (kobieta) i serię specjalistycznych badań pod kierunkiem androloga (mężczyzna). Leczenie - w przypadku kobiet - najczęściej polega na zastosowaniu inseminacji, przy której plemniki wprowadza się bezpośrednio do macicy, omijając miejsce ataku przeciwciał - pochwę i szyjkę macicy. Stosowana jest także skuteczniejsza metoda (w klinikach prywatnych, nie jest bowiem ciągle refundowana przez NFZ): zapłodnienie in vitro z mikrochirurgicznym wprowadzeniem plemnika do komórki jajowej.
Występujące dość rzadko zaburzenia autoimmunologiczne polegają na atakowaniu przez przeciwciała określonych komórek własnego organizmu - w męskiej niepłodności celem ataku przeciwciał są plemniki. Przeciwciała przeciwplemnikowe zostały wykryte u 10% mężczyzn z zaburzeniami płodności. Zależnie od tego, z którą częścią plemnika zwiąże się przeciwciało, rozwijają się różne nieprawidłowości; plemniki mogą na przykład zlepiać się ze sobą (aglutynować), tracąc ruchliwość. Przeciwciała mogą powodować nie tylko aglutynację plemników, ale i zmniejszoną ich żywotność, słabą zdolność przechodzenia przez śluz szyjkowy i hamowanie połączenia plemnika z jajem.
W diagnostyce należy wykonać test penetracji śluzu (mucous penetration test - MPT, 3) we wszystkich przypadkach występowania przeciwciał - przy wyniku dodatnim szansa na naturalne zapłodnienie jest bardzo niewielka. Uważa się, że w większości przypadków obecność przeciwciał nie wpływa na zapłodnienie, poza sytuacją, gdy unieruchomiona jest duża część plemników (ponad 70%). W diagnostyce badane są różnorodne grupy przeciwciał w surowicy krwi.
Męską niepłodność immunologiczną leczy się indywidualnie sporządzanymi preparatami, hamującymi produkcję konkretnych przeciwciał w organizmie. Czas terapii - przynajmniej 3 lata.


Badania stosowane w przypadku immunologicznych i genetycznych przyczyn niepłodności



Testy genetyczne

Rodzaj badania:
Badanie cytogenetyczne (kariotyp obojga partnerów)

Wskazania:
- Straty ciąży (poronienia) w przeszłości.
- Złe parametry nasienia partnera (słabość lub brak plemników może wskazywać na wadę genetyczną).
- Polecane przed interwencją mikrochirurgiczną - mikromanipulacją (ICSI jest metodą inwazyjną, wskazana jest pewność co do jakości materiału genetycznego).

Uwagi:
Badana jest krew (ilość chromosomów).

Badanie jednorazowe (raz na całe życie). Zły wynik nie zawsze wyklucza ciążę, konieczna jest porada genetyka.

Rodzaj badania:
Badanie genu CSTR

Wskazania:
Gen odpowiedzialny za mukowiscydozę: mężczyźni z małą ilością plemników mogą być nosicielami choroby. Gen recesywny - dla wystąpienia choroby musi wystąpić u obojga partnerów.

Uwagi:
W przypadku pozytywnego wyniku badań dla mężczyzny wykonuje się badanie kobiety. W zależności od wyniku, szansa urodzenia zdrowego dziecka wynosi 25%, nosiciela - 50%, chorego - 25%. Konieczność dalszych badań w ciąży (amniopunkcja).

Testy immunologiczne

Rodzaj badania:
CBA, MLR i inne

Wskazania:
Występowanie przeciwciał.

Uwagi:
Przydatność nie do końca zbadana - według części autorytetów badanie niezbędne i przydatne, według innych - o niewielkiej wartości (także z powodu nie do końca poznanych mechanizmów immunologicznych)




źródło

ja niestety dobrnełam do momentu badań genetycznych i czekam na nie z wielkim niepokojem, koniec marca wizyta w poradni + 6 tygodni oczekiwania na wynik....